opracowała mgr Bogusława Probola

Recenzję książki
Ryszard Pachociński: Oświata XXI wieku. Kierunki przeobrażeń.
Instytut Badań Edukacyjnych, Warszawa 1999.

Wiele przyczyn sprawia, że książka Ryszarda Pachocińskiego “Oświata XXI wieku. Kierunki przeobrażeń” zasługuje na uznanie i uwagę m.in., dlatego, że ukazała się w czasie transformacji polskiej oświaty i może być pomocna w dyskusji nad wprowadzaniem i udoskonaleniem reformy oświaty w Polsce, którą realizują już wszystkie szkoły w Polsce. Zadaniem reformy jest zmiana polskiej szkoły i zmiana sposobu przekazywania wiedzy, o których bardzo ciekawie pisze autor w swojej książce. Autor książki przedstawił także wizję oświaty XXI w. i nowoczesnej szkoły – szkoły wirtualnej w XXI wieku. Dlatego może być ona pomocna w pracy dydaktyczno – wychowawczej nauczycielom i studentom. Recenzowana książka składa się z 8 rozdziałów, wewnętrznie podzielonych na podrozdziały:

  1. Rozdział I - Cywilizacja a postęp, w którym autor podkreśla rolę społeczeństwa informacyjnego i wskazuje m.in. na kierunki zmian w tym społeczeństwie spowodowanych rozwojem techniki komputerowej.
  2. Rozdział II - Technologia a zmiany cywilizacyjne, w którym autor bardzo ciekawie opisuje znaczenie technologii informatycznej dla człowieka.
  3. Rozdział III – Dane – informacja - wiedza - mądrość. Rozdział, który mnie zainteresował, ponieważ wyjaśnione w nim zostały podstawowe pojęcia takie jak: dane, informacje, wiedza, mądrość, oraz w którym autor wskazuje na różnice między wiedzą tradycyjną a współczesną, a także pokazuje nauczyciela i ucznia w roli badacza.
  4. Rozdział IV - Oświata w społeczeństwie informacyjnym. Rozdział ten również zwrócił moją uwagę, dlatego, że autor opisuje zarówno zalety jak i wady szkoły tradycyjnej i szkoły elektronicznej oraz bardzo interesująco podkreśla rolę ucznia i nauczyciela w nowoczesnej szkole.
  5. Rozdział V - Technologia w szkole, w którym przedstawiono m.in. kierunki rozwoju technologii kształcenia oraz wskazano na związek między technologią informacyjną a nowymi strategiami uczenia się.
  6. Rozdział VI - Rzeczywistość wirtualna, w którym to autor zwraca uwagę m.in. na różne postacie rzeczywistości wirtualnej i jej cechy, która opiera się na technologii komputerowej, a także podkreśla jej znaczenie dla człowieka.
  7. Rozdział VII - Szkoła wirtualna. Autor w tym rozdziale podkreśla m.in. rolę szkoły wirtualnej oraz podaje wskazówki jak taką szkołę zorganizować, aby spełniała swoją rolę.
  8. Rozdział VIII - Scenariusze działania oświaty wirtualnej, które są dopełnieniem, niezmiernie istotnym do całości podręcznika. Przedstawiono tam przykładowe opracowania, scenariusze lekcji, zajęć z różnych dziedzin życia takich jak np. lekcja historii starożytnej czy biologii przy zastosowaniu nowoczesnych środków informacyjnych w szkole wirtualnej takich jak: Internetu, elektronicznych kombinezonów, okularów i rękawic.

Podręcznik zakończony jest podsumowaniem, które stanowi syntezę całości oraz bibliografią.

Koniec XX wieku, jak słusznie zauważa autor książki, cechuje się, wciąż wzrastającym tempem rozwoju nauki i techniki, której zdobycze wkraczają do wszystkich dziedzin gospodarki i do wielu sfer życia społecznego, w tym także do oświaty.

Szeroki zakres, wysokie tempo oraz duża intensywność pozytywnych przemian rozwojowych gospodarki, społeczeństwa, oświaty, ukształtowały aprobowany pogląd, że koniec XX wieku jest okresem rewolucji naukowo technicznej, opartej na wykorzystaniu najświeższych osiągnięć informatyki oraz dyscyplin ją wspierających: elektroniki i telekomunikacji, które zajmują szczególną pozycję ze względu na niespotykaną szybkość rozwoju, a także szerokie oddziaływanie na postęp i nowoczesność polskiej oświaty.

Oświata XXI wieku, jak zwraca uwagę autor książki to oświata w dużej mierze, a może przede wszystkim wspomagana komputerowo. Dzięki technice wirtualnej świat komputerów przestaje być płaski. Otwiera się trzeci wymiar, który pozwoli doświadczyć uczniom, nauczycielom i pracownikom naukowym wszelkich rodzajów rzeczywistości bez opuszczania pokoju czy sali lekcyjnej. Za pomocą Internetu uczniowie i nauczyciele mogą śledzić na bieżąco z różnych baz świata informacje i wiadomości. Mogą również przygotowywać się do lekcji i na bieżąco uzupełniać swoją wiedzę. Dzięki zastosowaniu techniki wirtualnej prezentacja z biernej staje się interaktywna i twórcza gdyż np. uczeń jednocześnie może prowadzić pokaz i być jego aktywnym uczestnikiem. Technologia ta wpływa na kształt nowej szkoły. Dotychczas sądzono, że uczeń wychodził ze szkoły z wiedzą, dzisiaj sądzi się, że to tylko wycinek tej wiedzy, gdyż wiedza ta gwałtownie przyrasta i uczeń nie jest w stanie jej ogarnąć. Dlatego autor w swojej książce wskazuje na takie kierowanie procesem dydaktycznym, aby proces ten nastawiony był na szukanie wiedzy, która w danej chwili nam jest potrzebna, która większa będzie przy zastosowaniu technologii informatycznej. Autor podkreśla również, że przez cały czas nauczyciel przekazywał wiedzę, podczas gdy aktualnie uważa się, że wiedza powinna być tworzona przez samego ucznia, aby mogła być trwała i bogata. Jednak szkoła nie może zerwać zupełnie z przekazywaniem wiedzy, musi jednak bardziej koncentrować na przygotowaniu uczniów do samokształcenia, czyli podejmowania samodzielnego i świadomego procesu uczenia się.

Powstanie nowych technologii informatycznych spowodowało przełom w dotychczasowych metodach kształcenia, gdyż dobrej klasy środek informatyki, a więc komputer z dobrym oprogramowaniem edukacyjnym pozwala przekształcić zgiełk informacji kierowany do ucznia przez nauczyciela i media. Kształcenie tego typu, jak zauważa autor stanie się bardziej skuteczne, ponieważ szybciej można będzie osiągnąć zgodność wyników z właściwie określonymi celami kształcenia oraz zwiększy się także efektywność procesu nauczania.

Ryszard Pachociński w swojej rozprawie o oświacie przyszłości opisał również mocne i słabe strony nowoczesnej szkoły elektronicznej, gdzie zwraca uwagę, że przy zastosowaniu komputerów lekcje stają się bardziej atrakcyjne. Pracę z komputerem cechuje znacznie większa interaktywność i w porównaniu z nią przegrywają tradycyjne metody nauczania takie jak pogadanka, pokaz czy dyskusja. Zajęcia są mniej stresujące, uczniowie mogą, bowiem swobodnie wyrażać swoje opinie i samodzielnie je weryfikować nie narażając się na krytykę ze strony nauczyciela czy innych uczniów. Komputer pozwala też często na przedstawienie tego samego zagadnienia w znacznej bogatszej formie. Wszystko to ostatecznie wpływa na poprawę stopnia przyswojenia i zrozumienia materiału. Wykorzystanie środka informacji przyczynia się także do powstania pozytywnej motywacji w czasie nauki, która rozbudza aktywność poznawczą uczniów i umiejętność rozwiązywania przez nich sytuacji zadaniowych i problemowych o różnym stopniu trudności. Takie uczestnictwo w tworzeniu czegoś nowego jest dla ucznia bardzo ważne, przy czym uczeń odczuwa indywidualną odpowiedzialność za swoją pracę. W szkole XXI wieku uczeń będzie decydował o miejscu, czasie i tempie nauki, czyli stanie się podmiotem procesu nauczania i uczenia się. Będzie również mógł decydować o tym, czego i jak chce się uczyć. Komputer podczas pracy z uczniem nie zdenerwuje się mimo kolejnych potknięć ucznia, nie będzie się śmiał nawet z najgłupszego błędu oraz powtórzy wielokrotnie to samo zdanie, gdy zajdzie taka potrzeba, nie irytując się jak człowiek. Dlatego nauka przy jego pomocy staje się łatwiej przyswajalna dla ucznia. Natomiast brak oceny stawianej uczniowi przez program spowoduje, że uczeń może pracować z komputerem bez stresu. Niebanalny staje się tutaj także aspekt wychowawczo- dydaktyczny, bo sam komputer jest wymagającym, konsekwentnym i nieprzekupnym partnerem w dydaktyce. Wraz ze zmianą modelu oświaty musi się również zmienić rola nauczyciela w nowoczesnej szkole, która opiera się na strategiach działania, jakie podaje autor książki. Nauczyciel nie powinien być już dostawcą informacji, a musi stać się raczej doświadczonym przewodnikiem i doradcą w uczeniu się oraz partnerem w dyskusji z uczniami. Nauczanie w nowoczesnej szkole powinno ewoluować w kierunku współpracy i rozmów z nauczycielem oraz w kierunku współzawodnictwa pomiędzy uczniem a komputerem oraz samymi uczniami. Mimo tylu zalet szkoły nowoczesnej wspomaganej komputerowo istnieją niewielkie jej wady m.in. utrudniona kontrola nad przebiegiem procesu dydaktycznego oraz możliwości przekazywania w takim samym czasie o wiele większej liczby informacji, które przy nieudolnych próbach zastosowania edukacji wspomaganej komputerowo mogą przynieść taki efekt, że uczniowie przyswoją sobie wiele dość luźnych pojęć, których znaczenia nie będą w pełni rozumieć ani też kojarzyć z innymi informacjami.

Wizja oświaty, szkoły wirtualnej XXI wieku opisana w książce przez Ryszarda Pachocińskiego jest niewątpliwie wielce kusząca i bardzo potrzebna polskiej oświacie, uczniom, nauczycielom, pracownikom administracyjnym. Jednak wiąże się to z olbrzymimi pieniędzmi wyłożonymi na oświatę, których nasze społeczeństwo nie przeznacza na ten cel wiele.

Z tego też względu uważam, że dopóki nie zmieni się sposób zarządzania oświatą będzie to jeszcze długo nierealne, bo czy będzie możliwe, aby przy słabej sytuacji finansowej oświaty w każdej szkole nawet najmniejszej była urządzona pracownia komputerowa wyposażona w odpowiednie oprogramowanie i sprzęt, czy każdy uczeń będzie miał możliwość posiadania komputera osobistego przeznaczonego do swoich potrzeb - to według mnie sprawa na dzień dzisiejszy bardzo wątpliwa.

Niniejszym jednak książkę gorąco polecam wszystkim tym, których interesuje problem roli nowoczesnych mediów w szkole.